Mengele, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'dan kaçtı, ancak hakkında uluslararası bir yakalama kararı bulunmasına rağmen yıllarca İsviçre'de zaman geçirdiğine dair söylentiler vardı.

Tarihçiler defalarca bu dosyalara erişim talep etti fakat İsviçreli yetkililer bugüne kadar bunu reddetti.

Mengele, Almanya'nın Waffen SS birliklerinde görev yapan bir doktordu.

Nazi işgali altındaki Polonya'daki Auschwitz toplama kampında görevlendirildi. Mengele orada insanları gaz odalarına gönderdi. Bu süreçte tahmini 1,1 milyon kişi hayatını kaybetti ve bunların yaklaşık bir milyonu Yahudiydi.

"Ölüm Meleği" olarak bilinen Mengele, aynı zamanda çoğunlukla çocuklar ve ikizler olmak üzere mahkûmları sadist tıbbi deneyler için seçiyor, ardından onları da ölüme gönderiyordu.

Savaşın ardından Mengele, birçok üst düzey Nazi gibi hem üniformasını hem de adını hızla değiştirdi.

Sahte kimliğinin yardımıyla, kuzey İtalya'daki Cenova'daki İsviçre konsolosluğunda Kızılhaç seyahat belgeleri aldı ve bunları Güney Amerika'ya kaçmak için kullandı.

Kızılhaç bu belgeleri savaş nedeniyle yerinden edilmiş ya da vatansız kalmış binlerce insan için tasarlamıştı, ancak kovuşturmadan kaçmak isteyen Naziler de bunları elde etmeyi başardı; Kızılhaç daha sonra bu durum için özür diledi.

Peki Mengele'nin İsviçre ile bağlantısı ne?

1949'da Avrupa'dan kaçmış olsa da, Mengele 1956'da oğlu Rolf ile İsviçre Alpleri'nde bir kayak tatili yaptı.

Bu bilgi 1980'lerden beri biliniyor.

Resmî olarak bundan sonra hayatının geri kalanını Güney Amerika'da geçirdi.

Ancak İsviçreli tarihçi Regula Bochsler, özellikle 1959'da hakkında uluslararası yakalama emri çıkarıldıktan sonra Mengele'nin yeniden İsviçre'ye dönmüş olup olmadığını hep zaman merak etti.

Bochsler, İsviçre'nin kaçan Naziler için bir transit ülke olup olmadığını araştırırken, Haziran 1961'de Avusturya istihbaratının İsviçre'yi Mengele'nin sahte isim altında seyahat ettiği ve İsviçre topraklarında olabileceği konusunda uyardığını keşfetti.

Bu arada Mengele'nin eşi Zürih'te bir daire kiralamış ve kalıcı oturum izni başvurusunda bulunmuştu.

Tarihçi BBC'ye, "Mengele'nin 1959'da Avrupa'ya bir seyahat planladığına dair kanıtlar var gibi görünüyor" dedi. "Peki Bayan Mengele neden Zürih'te bir daire kiraladı?"

Daire mütevazı bir banliyödeydi oysa Mengele ailesi çok daha lüks bir yer tutabilecek kadar varlıklıydı. Fakat bu dairenin önemli bir özelliği, uluslararası havalimanına yakın olmasıydı.

Bochsler, Zürih polis dosyalarını inceleyebildi; bu dosyalar 1961'de dairenin gözetim altına alındığını ortaya koyuyor.

Polis, Bayan Mengele'nin Volkswagen'inde kimliği belirsiz bir erkekle birlikte araç kullandığını bile not etmişti.

Ancak bu kişi kocası mıydı?

1961 yılında, aranan bir savaş suçlusunun yani Mengele'nin yakalanması, İsviçre federal polisinin görev alanına girerdi.

Bochsler, 2019'da İsviçre Federal Arşivi'ne başvurarak bu kurumun dosyalarını da görmek istedi.

Talebi reddedildi.

Dosyalar ulusal güvenlik gerekçesiyle ve geniş ailenin korunması amacıyla 2071 yılına kadar mühürlenmişti.

Bochsler bu retle karşılaşan ilk kişi değildi.

2025'te bir başka tarihçi Gérard Wettstein yeniden denedi. Onun talebi de reddedildi.

BBC'ye konuşan Wettstein, "Bu durum saçma görünüyordu" dedi:

"Dosyalar 2071'e kadar kapalı tutuldukça komplo teorileri besleniyor; herkes 'demek ki saklayacak bir şeyleri var' diyor."

Wettstein karara itiraz ederek İsviçre makamlarını mahkemeye verdi; masraflı süreç için kitlesel fonlama başlattı.

"Birkaç gün içinde 18.000 İsviçre frangı (1 milyon TL) topladık" diye anlatıyor bu girişimini.

İsviçre Federal İstihbarat Servisi de bunun üzerine fikrini değiştirdi.

Bu ay yapılan açıklamada, tam şeffaflığa ulaşmanın hâlâ zaman alabileceğine işaret edilerek, "Başvurana, henüz tanımlanmamış koşul ve gerekliliklere tabi olarak dosyaya erişim izni verilecektir" denildi.

Herkes bu dosyaların Mengele hakkında çok şey ortaya koyacağından emin değil.

İsviçre Tarih Derneği Başkanı Sacha Zala, "Mengele hakkında önemli bir şey bulunmadığından kesinlikle eminim" diyor, ancak yabancı bir istihbarat servisine ya da yabancı muhbirlere dair referanslar olabileceğini düşünüyor.

1950'lerin sonlarında İsrail'in Mossad servisi kaçak Nazi savaş suçlularını aktif olarak takip ediyordu ve Zala, İsviçrelilerle temas kurmuş olabileceklerini tahmin ediyor.

Bu durum, yabancı istihbarat kurumlarına ilişkin hassas bilgilerin genellikle sansürlenmesi nedeniyle dosyaların kapalı tutulması için gerekçe oluşturmuş olabilir.

Ancak 70 yıl önce Nazilerin takibine ilişkin iyi bilinen bir Mossad referansının bu kadar hassas olması gerçekten mantıklı mı?

Zala'ya göre "Bu durum tarihsel bilgi olmadan yürütülen gizliliği kaldırma sürecinin saçmalığını gösteriyor":

"Bu şekilde idare, komplo teorilerini besledi."

Jakob Tanner gibi diğer tarihçiler ise, dosyalar üzerindeki gizliliğin Mengele'den çok İsviçre hakkında şeyler ortaya koyduğunu söylüyor:

"Bu, ulusal güvenlik ile tarihsel şeffaflık arasında bir çatışma ve İsviçre'de genellikle ilki ağır basıyor."

Tanner, 1990'larda tarafsız İsviçre'nin Nazi Almanyası ile ilişkilerini inceleyen Bergier Komisyonu'nda görev yaptı. Özellikle İsviçre bankalarının rolünü iyi biliyor.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Yahudi mültecilerin sınırdan geri çevrilmesi ve İsviçre bankalarının daha sonra Nazi toplama kamplarında hayatını kaybeden Yahudi ailelere ait paraları elinde tutması, İsviçre'de hassasiyet ve utanç kaynağı olmaya devam ediyor.

Tanner "Bu dosyaların hâlâ kapalı olması demokratik bir devlet için bir sorundur" diyor.

Yine de 1961'de Mengele'nin İsviçre'de bulunmuş olmasının makul olduğunu düşünüyor.

Aranan Nazi savaş suçlusu Adolf Eichmann 1960'ta Arjantin'de Mossad tarafından yakalanmıştı. Güney Amerika'ya kaçan diğer Nazilerin de orada risk altında olduklarına dair kanıtlar var. Ve o dönem onlar için, arkadaşlarının ve akrabalarının bulunduğu Avrupa'nın daha güvenli olabileceğine dair bulgular da var.

Tanner, Şili'ye kaçan bir başka aranan Nazi savaş suçlusu Walter Rauff'un 1960'ta Almanya'da vakit geçirdiğine işaret ediyor.

Bergier Komisyonu'nda görev yapan tarihçilerden biri 1999'da Mengele dosyalarının bir kısmına kısa süreliğine bakma izni aldı ve İsviçre topraklarında bulunup bulunmadığını ne kanıtlamanın ne de çürütmenin mümkün olduğu sonucuna vardı.

Ancak bu çıkarım, savaşın tamamını ele alan 24 ciltlik raporda yalnızca birkaç satıra bakarak yapılmıştı.

Sonrasında dosyalar yeniden mühürlendi ve o tarihçi de yedi yıl önce hayatını kaybetti.

Bu arada dosyaların ne zaman açıklanacağına dair bir tarih belirlenmiş değil ve Federal İstihbarat Servisi'nin "koşul ve gereklilikler" ifadesi Wettstein'a göre endişe verici.

"Şeffaf olmayan, siyah bir dosya alacağımızdan korkuyorum" diyor.

Bochsler da dosyaların ağır şekilde sansürleneceğinden endişeli:

"Yetkililere hiç güvenmiyorum. Epstein dosyalarına benzeyeceğinden korkuyorum. Bu Mengele dosyaları neden bu kadar uzun süre kapalı tutuldu?"

Mengele onlarca yıldır gizem, söylenti ve komplo teorilerinin konusu oldu.

Hiçbir zaman yakalanmadı, korkunç suçlarından dolayı yargılanmadı.

1979'da Brezilya'da öldüğünde sahte bir isimle gömüldü.

Ancak söylentiler devam etti.

1985'te mezarı açıldı ve nihayet 1992'de yapılan DNA testleri cesedin ona ait olduğunu doğruladı.

Auschwitz'in korkunç doktoru ölüydü.

Peki gerçekten İsviçre'de olmuş muydu?

İsviçreliler onu fark etmedi mi?

Tutuklama halinde ortaya çıkacak istenmeyen dikkatlerden kaçınmak için göz mü yumdular?

Yoksa Mengele hakkında pek çok şey gibi bu da sadece bir söylentiden mi ibaret?

Wettstein, "Belki de gerçek gerçeğe asla ulaşamayacağız" diyor:

"Burada olup olmadığını asla bilemeyeceğiz… ama belki en azından daha net bir fikrimiz olabilir."

Josef Mengele